Romencede, belirli biçimdeki bir ismin belirttiği şeyin kime ait olduğunu göstermek için vurgusuz bir yönelme zamiri (klitik) kullanılabilir. Îmi vizitez bunicii. (Büyükannemle büyükbabamı ziyaret ediyorum.) Bu tarafsız çağdaş kalıpta îmi iyelik anlamı taşır: ziyaret edilen kişilerin kimin büyükanne ve büyükbabası olduğunu belirtir. Aynı biçimler sıradan dolaylı nesne anlamını da taşıyabilir; yorumu fiil, isim grubu ve bağlam belirler.
Yönelme hâli iyeliği nasıl gösterir?
Vurgusuz yönelme zamirini fiille birlikte kullan ve iyelik ilişkisi içindeki varlığı belirli biçimdeki bir isimle belirt. Klitik, iyelik sahibini gösterirken isim kendi cinsiyetini ve sayısını korur.
| İyelik ilişkisi | Klitik | Romence örnek | Anlam |
|---|---|---|---|
| Konuşan | îmi | Îmi vizitez bunicii. (Büyükannemle büyükbabamı ziyaret ediyorum.) | büyükannem ve büyükbabam |
| Dinleyen | îți | Îți speli mâinile înainte de cină. (Akşam yemeğinden önce ellerini yıkıyorsun.) | ellerin |
| Başka biri | îi | Îi caută cheile. (Başka birinin anahtarlarını arıyor.) | başka birinin anahtarları |
| Öznenin kendine ait olan şey | își | Maria își caută cheile. (Maria kendi anahtarlarını arıyor.) | Maria'nın kendi anahtarları |
| Konuşanın grubu | ne | Ne-am pregătit bagajele. (Bagajlarımızı hazırladık.) | bagajlarımız |
| Birden fazla dinleyen | vă | V-ați luat biletele? (Biletlerinizi aldınız mı?) | biletleriniz |
| Birden fazla başka kişi | le | Le-am verificat pașapoartele. (Onların pasaportlarını kontrol ettim.) | onların pasaportları |
İyelik bildiren klitik, iyelik ilişkisi içindeki isimle uyum göstermez. mâinile (eller) ve bagajele (bagajlar) sözcüklerinde her isim kendi çoğul biçimini taşır; îți ve ne ise iyelik sahibini belirtir. Üçüncü kişide îi, özne olmayan tek bir iyelik sahibine gönderme yapabilir. le biçimi ise birden fazla kişiye gönderme yapabilir. Bir yönelme klitiğinin "ona veya onlara" mı, yoksa "onun veya onların" mı anlamına geldiğini bağlam belirler.
Bu yapı sıradan bir dolaylı nesneden nasıl ayrılır?
Sıradan yönelme hâli bir alıcıyı ya da eylemden yararlanan kişiyi belirtir. İyelik yönelmesi ise fiilin etkilediği bir isimle ilişkili kişiyi gösterir. I-am trimis Mariei un mesaj. (Maria'ya bir mesaj gönderdim.) ile Îmi vizitez bunicii. (Büyükannemle büyükbabamı ziyaret ediyorum.) cümlelerini karşılaştır. İlk cümlede klitik alıcıyı belirtir. İkinci cümlede ise bunicii sözcüğünün iyelik sahibini belirtir.
- Bir alıcı söz konusuysa fiil, birine yönelen aktarımı ya da eylemi anlatır: I-am trimis Mariei un mesaj. (Maria'ya bir mesaj gönderdim.)
- İyelik yönelmesinde klitik, fiilin etkilediği belirli bir ismin iyelik sahibini gösterir: Îți speli mâinile. (Ellerini yıkıyorsun.)
İyelik sıfatı da kullanılabilir: Îți speli mâinile tale dil bilgisel olarak yorumlanabilir; ancak çağdaş Romencede bu bağlamda yönelme klitikli yapı yaygın olarak kullanılır.
Ne zaman își, ne zaman îi kullanılır?
İyelik sahibi cümlenin öznesiyse dönüşlü își; başka biriyse dönüşsüz îi kullan. Bu ayrım, iyelik sahibinin özneyle ilişkisine dayanır; iyelik ilişkisi içindeki ismin cinsiyetiyle ilgili değildir.
| Cümle | İyelik sahibi | Yorum |
|---|---|---|
| Maria își caută cheile. | Özne olan Maria | Maria kendi anahtarlarını arıyor. |
| Maria îi caută cheile. | Bağlamdan anlaşılan başka biri | Maria başka birinin anahtarlarını arıyor. |
| Andrei își verifică pașaportul. | Özne olan Andrei | Andrei kendi pasaportunu kontrol ediyor. |
| Andrei îi verifică pașaportul. | Bağlamdan anlaşılan başka biri | Andrei başka birinin pasaportunu kontrol ediyor. |
Klitiğin isme bağlandığı edebî kalıp nedir?
Romencede iyelik bildiren vurgusuz yönelme klitiği, sufletu-mi (ruhum) örneğindeki gibi kısa çizgiyle isme bağlanabilir. Bu kalıp edebî ya da şiirseldir; gündelik konuşmada çağdaş ve tarafsız seçenek değildir. Günlük Romencede fiil merkezli kalıbı kullan: Îmi vizitez bunicii. (Büyükannemle büyükbabamı ziyaret ediyorum.)
| Yapı | Kullanım düzeyi | Örnek | Ne gösterir |
|---|---|---|---|
| Fiil merkezli yönelme | Çağdaş standart Romencede tarafsız | Și-a uitat cheile la birou. (Anahtarlarını ofiste unuttu.) | Dönüşlü klitik özneye gönderme yapar. |
| İsme bağlanan yönelme | Edebî ya da şiirsel | Sufletu-mi se liniștește. (Ruhum sakinleşiyor.) | Klitik isme bağlanır; gündelik fiil merkezli konumda kullanılmaz. |
| İyelik sıfatı | Çağdaş standart Romencede tarafsız | Sufletul meu se liniștește. (Ruhum sakinleşiyor.) | Bu, yönelme klitiği değil, ayrı bir iyelik yapısıdır. |
Kaçınılacak hatalar
- "Benim" ya da "senin" anlamı taşıyan her ismin önüne iyelik yönelmesi getirme: cartea mea (kitabım) kullan; îmi cartea gibi uydurma bir biçim kullanma.
- Türkçe çeviride "onun" anlamı çıktığı için doğrudan își seçme. își biçimini yalnızca iyelik sahibi aynı zamanda özneyse kullan: Maria își caută cheile. (Maria kendi anahtarlarını arıyor.)
- sufletu-mi biçimini olağan konuşma kalıbı sanma. Bu edebî ya da şiirsel bir biçimdir; günlük Romencede klitik genellikle fiille birlikte kullanılır.
Îmi vizitez bunicii. cümlesinde îmi neyi ifade eder?
- Eylemin yöneldiği dolaylı nesneyi
- İyelik sahibi olarak konuşanı: konuşanın büyükanne ve büyükbabasını
- bunicii sözcüğünün çoğul biçimini
- Fiilin öznesini
Burada îmi iyelik yönelmesidir: konuşanı bunicii sözcüğünün belirttiği kişilerin iyelik sahibi olarak gösterir. İsim ise vizitez fiilinin etkilediği varlığı belirtir.
"Akşam yemeğinden önce ellerini yıkıyorsun" anlamına gelen tarafsız cümleyi tamamla: ___ speli mâinile înainte de cină.
- Își
- Îi
- Îți
- Le
Îți, ikinci tekil kişi yönelme klitiğidir. Özne tu olduğu için klitik, mâinile sözcüğünün belirttiği ellerin sana ait olduğunu gösterir.
Hangi cümle "Maria kendi anahtarlarını arıyor" anlamına gelir?
- Maria îi caută cheile.
- Maria își caută cheile.
- Maria își caută cheia.
- Maria caută cheile lui Radu.
Își dönüşlüdür; bu nedenle iyelik sahibi cümlenin öznesi olan Maria'dır. Çoğul cheile ismi de "anahtarlar" anlamıyla eşleşir.
Hangi cümle "Bagajlarımızı hazırladık" anlamına gelir?
- Ne-am pregătit bagajele.
- Am pregătit ne bagajele.
- Ne-am pregătit bagajul.
- Am pregătit bagajele mele.
Birinci çoğul kişi klitiği ne fiille birlikte kullanılır. Belirli çoğul isim bagajele ise iyelik sahibi "biz" olan bagajları belirtir.
Yönelme hâliyle kurulan iyelik yapıları hakkında hangi ifade doğrudur?
- Klitik, iyelik ilişkisi içindeki isimle her zaman cinsiyet uyumu gösterir.
- Sufletu-mi gündelik dildeki tarafsız biçimdir.
- Își, iyelik sahibi cümlenin öznesi olduğunda kullanılır.
- Îi her zaman "onun" anlamına gelir; hiçbir zaman "ona" anlamına gelmez.
Își dönüşlü yönelme klitiğidir; bu nedenle öznenin kendisine ait olan şeyi gösterir. Diğer ifadeler klitiğin anlamını, kullanım düzeyini ya da uyumu yanlış açıklar.