Romencede isimlerin beş hâli vardır: yalın hâl, belirtme hâli, tamlayan hâli, yönelme hâli ve seslenme hâli. Hâl, bir ismin cümledeki görevini gösterir: Băiatul este aici. (Çocuk burada.)
Romencedeki her hâlin görevi nedir?
Özne için yalın hâli, doğrudan nesne ve birçok edat tümleci için belirtme hâlini, aitlik için tamlayan hâlini, dolaylı nesne için yönelme hâlini, doğrudan hitap içinse seslenme hâlini kullan.
| Hâl | Temel görev | Yardımcı soru | Örnek |
|---|---|---|---|
| Yalın hâl | özne | cine? ce? (kim? ne?) | Băiatul citește. (Çocuk okuyor.) |
| Belirtme hâli | doğrudan nesne veya birçok edattan sonra gelen tümleç | pe cine? ce? (kimi? neyi?) | Citesc cartea. (Kitabı okuyorum.) |
| Tamlayan hâli | aitlik veya sahiplik | al cui? (kimin?) | Cartea băiatului este nouă. (Çocuğun kitabı yeni.) |
| Yönelme hâli | dolaylı nesne; çoğunlukla alıcı | cui? (kime?) | Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.) |
| Seslenme hâli | doğrudan hitap | bir cümle öğesi sorusuyla bulunmaz | Băiete, vino! (Çocuk, gel!) |
Biçimler hâli nasıl gösterir?
Romencede çoğu ismin hâlini kendine özgü bir ekten değil, cümledeki görevinden anlarsın: yalın hâl ile belirtme hâli genellikle aynı biçimi, tamlayan hâli ile yönelme hâli de başka bir ortak biçimi kullanır. Belirli tanımlık ve belirsiz tanımlık çoğu zaman aradaki farkı görünür kılar. Türkçede tanımlık sistemi yoktur; burada tanımlık, Romenceye özgü bir dil bilgisi öğesini anlatır.
| İsim kalıbı | Yalın–belirtme | Tamlayan–yönelme | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Eril tekil | un băiat / băiatul | unui băiat / băiatului | İsim băiat olarak kalır; tanımlık değişir. |
| Dişil tekil | o casă / casa | unei case / casei | İsim casă biçiminden case biçimine geçer; tanımlık da değişir. |
| Çoğul, eril örnek | niște băieți / băieții | unor băieți / băieților | İsim băieți olarak kalır; çoğul tanımlığı değişir. |
Her çiftte ilk biçim belirsiz, ikinci biçim belirlidir. Tamlayan–yönelme hâllerinde belirsiz tanımlık eril ve nötr tekil için unui, dişil tekil için unei, çoğul içinse unor biçimindedir. Belirli tanımlık isme eklenir: băiatul ile băiatului, băieții ile băieților biçimlerini karşılaştır.
Bir cümlede hâli nasıl belirlersin?
Önce ismin fiille veya başka bir isimle ilişkisini bul, ardından tanımlığına ve biçimine bak.
- Özneyi bul: eylemi yapan ya da hakkında bir şey söylenen kişi veya şey genellikle yalın hâldedir: Băiatul citește. (Çocuk okuyor.)
- Doğrudan nesneyi bul: fiilin doğrudan etkilediği şey belirtme hâlindedir: Citesc cartea. (Kitabı okuyorum.)
- Alan veya yararlanan kişiyi bul: bir şeyi alan kişi yönelme hâlindedir: Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- Sahiplik veya aitlik ilişkisini bul: sahip olan öğe tamlayan hâlindedir: cartea băiatului (çocuğun kitabı).
- Konuşan kişi birine sesleniyorsa seslenme hâlini kullan: Băiete, vino! (Çocuk, gel!).
Edatlar ve pe nasıl bir rol oynar?
Yaygın birçok edat, belirtme hâli biçimindeki bir isim grubunun önüne gelir: cu prietenul (arkadaşla) ve la școală (okulda). Doğrudan nesne, Îl văd pe băiat. (Çocuğu görüyorum.) gibi bağlamlarda pe de alabilir; pe bir belirteçtir, ayrı bir isim hâli değildir. Pe kullanımı, nesnenin belirli olup olmaması ve insan belirtip belirtmemesi gibi etkenlere bağlıdır. Bu ayrı konu için doğrudan nesne belirteci pe başlıklı makaleye bak.
Temel farklılıklar
Buradaki örnekler günümüz standart Romencesinin tarafsız kullanımını yansıtır. İki hâlin yazılışı aynı olsa bile hâl adları işlevi belirtir: băiatului, cartea băiatului ifadesinde tamlayan hâlindeyken Îi dau băiatului cartea. cümlesinde yönelme hâlindedir.
- Yalın–belirtme ve tamlayan–yönelme, beş ayrı isim eki dizisi değil, ortak biçim çiftleridir. Hangi hâli kullandığını cümledeki görev belirler.
- Seslenme biçimleri isme göre değişir. Băiete, băiat isminin standart ve tarafsız seslenme biçimidir; başka isimler farklı bir ek alabilir veya yalın–belirtme hâliyle aynı görünür biçimi kullanabilir. Ayrıntılı kalıplar için Romencede seslenme hâli başlıklı makaleye bak.
- Bölgesel, halk diline özgü, eski ve son derece konuşma diline özgü biçimler bu A2 özetinin kapsamı dışındadır; bunları tarafsız kullanım modeli olarak görme. Zamirlerin hâl biçimleri de ayrı bir konudur.
Kaçınılacak hatalar
- Băiatului biçiminin her zaman “çocuğa” ya da her zaman “çocuğun” anlamına geldiğini düşünme. Dau fiilinden sonra yönelme hâlinde, cartea isminden sonra ise tamlayan hâlindedir.
- Her hâl için farklı bir isim eki arama. Romencede yalın hâl ile belirtme hâli, tamlayan hâli ile yönelme hâli çoğunlukla ortak biçimler kullanır.
- Birine seslenirken tamlayan veya yönelme hâlini kullanma. Doğrudan hitap, Băiete, vino! örneğindeki gibi seslenme hâlini gerektirir ve genellikle virgülle ayrılır.
Băiete, vino! cümlesinde doğrudan hitabı hangi hâl gösterir?
- Yalın hâl
- Belirtme hâli
- Tamlayan hâli
- Seslenme hâli
Konuşan kişi birine doğrudan seslenirken seslenme hâli kullanılır. Buradaki Băiete, emir cümlesinin öznesi değil, seslenilen kişidir.
Cümleyi tamamla: Îi dau ___ cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- băiatul
- băiatului
- băiete
- băieți
Alan kişi cui? (kime?) sorusuna cevap verir, bu yüzden yönelme hâli gerekir: băiatului.
Hangi cümlede băiatul yalın hâlde özne olarak kullanılmıştır?
- Băiatul citește cartea. (Çocuk kitabı okuyor.)
- Cartea băiatului este nouă. (Çocuğun kitabı yeni.)
- Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- Băiete, citește cartea! (Çocuk, kitabı oku!)
Băiatul citește cartea. cümlesinde băiatul öznedir, dolayısıyla yalın hâldedir. Diğer cümlelerde sahip olan, alan veya seslenilen kişi kullanılır.
Hangi cümlede băiatului alan kişiyi değil, sahip olan kişiyi belirtir?
- Cartea băiatului este nouă. (Çocuğun kitabı yeni.)
- Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- Băiatul citește cartea. (Çocuk kitabı okuyor.)
- Băiete, vino! (Çocuk, gel!)
Cartea băiatului ifadesinde băiatului, al cui? (kimin?) sorusuna cevap verir ve tamlayan hâlindedir. Aynı görünür biçim, Îi dau băiatului cartea. cümlesinde yönelme hâlindedir.
Romencede isim hâlleriyle ilgili hangi ifade doğrudur?
- Yalın hâl ile belirtme hâli her zaman farklı isim ekleri alır.
- Tamlayan hâli ile yönelme hâli her zaman farklı isim ekleri alır.
- Aynı băiatului biçimi tamlayan veya yönelme hâlinde olabilir; hâli cümledeki görev belirler.
- Seslenme hâli her zaman özneyi gösterir.
Romencede tamlayan ve yönelme hâlleri çoğunlukla aynı biçimi kullanır. Sahiplik ilişkisi tamlayan hâlini, alan kişi ise yönelme hâlini gösterir.