Romencede isimlerin beş hâli vardır: yalın hâl, belirtme hâli, tamlayan hâli, yönelme hâli ve seslenme hâli. Hâl, bir ismin cümlede ne yaptığını gösterir. Örneğin Băiatul citește cartea. (Çocuk kitabı okuyor.) Burada băiatul yalın hâldeki özne, cartea ise belirtme hâlindeki doğrudan nesnedir.
Romencedeki her hâlin görevi nedir?
Yalın hâl özneyi, belirtme hâli ise doğrudan nesneyi veya birçok edattan sonra gelen tümleci gösterir. Tamlayan hâli aitliği gösterir. Yönelme hâli dolaylı nesneyi, seslenme hâli ise doğrudan hitabı gösterir.
| Hâl | Temel görev | Soru | Örnek |
|---|---|---|---|
| Yalın hâl | özne | cine? ce? (kim? ne?) | Băiatul citește. (Çocuk okuyor.) |
| Belirtme hâli | doğrudan nesne veya birçok edattan sonra gelen tümleç | pe cine? ce? (kimi? neyi?) | Citesc cartea. (Kitabı okuyorum.) |
| Tamlayan hâli | aitlik veya sahiplik | al cui? (kimin?) | Cartea băiatului este nouă. (Çocuğun kitabı yeni.) |
| Yönelme hâli | dolaylı nesne; çoğunlukla alıcı | cui? (kime?) | Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.) |
| Seslenme hâli | doğrudan hitap | bir cümle öğesi sorusuyla bulunmaz | Băiete, vino! (Çocuk, gel!) |
Biçimler hâli nasıl gösterir?
Romencede çoğu ismin hâli, kendine özgü bir ekten çok ismin cümledeki görevine bağlıdır. Yalın hâl ile belirtme hâli genellikle aynı biçimi, tamlayan hâli ile yönelme hâli ise başka bir ortak biçimi kullanır. Belirli tanımlık ve belirsiz tanımlık çoğu zaman iki biçim grubunu görünür biçimde farklılaştırır. Her çiftte ilk biçim belirsiz, ikinci biçim belirlidir.
| İsim kalıbı | Yalın–belirtme | Tamlayan–yönelme | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Eril tekil | un băiat / băiatul | unui băiat / băiatului | İsim băiat olarak kalır; tanımlık değişir. |
| Dişil tekil | o casă / casa | unei case / casei | İsim casă biçiminden case biçimine geçer; tanımlık da değişir. |
| Çoğul, eril örnek | niște băieți / băieții | unor băieți / băieților | İsim băieți olarak kalır; çoğul tanımlığı değişir. |
Tamlayan–yönelme hâllerinde eril ve nötr tekil için unui kullan. Dişil tekil için unei, çoğul için unor kullan. Belirli tanımlık isme eklenir: băiatul ile băiatului, băieții ile băieților biçimlerini karşılaştır.
Bir ismin görünür biçimi, hâlini her zaman göstermez. Băiatului, cartea băiatului ifadesinde tamlayan hâlinde, Îi dau băiatului cartea. cümlesinde ise yönelme hâlindedir. Seslenme biçimleri isme göre değişir. Băiete, băiat isminin standart ve tarafsız seslenme biçimidir. Başka bir isim farklı bir ek alabilir veya yalın–belirtme hâliyle aynı görünür biçimi kullanabilir. Ayrıntılı kalıplar için Romencede seslenme hâli başlıklı makaleye bak.
Bir cümlede hâli nasıl belirlersin?
Önce ismin fiille veya başka bir isimle ilişkisini bul, ardından tanımlığına ve biçimine bak.
- Özneyi bul. Özne genellikle yalın hâldedir: Băiatul citește. (Çocuk okuyor.)
- Doğrudan nesneyi bul. Doğrudan nesne belirtme hâlindedir: Citesc cartea. (Kitabı okuyorum.)
- Alan kişiyi bul. Alan kişi yönelme hâlindedir: Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- Sahip olanı bul. Sahip olan tamlayan hâlindedir: cartea băiatului (çocuğun kitabı).
- Doğrudan hitabı bul. Birine seslenmek için kullanılan isim seslenme hâlindedir: Băiete, vino! (Çocuk, gel!)
Edatlar ve pe nasıl bir rol oynar?
Yaygın birçok edat, belirtme hâli biçimindeki bir isim grubunun önüne gelir: cu prietenul (arkadaşla) ve la școală (okulda). Romence, doğrudan nesneyi pe ile işaretleyebilir; örneğin Îl văd pe băiat. (Çocuğu görüyorum.) Buradaki pe sözcüğü bir belirteçtir, ek bir isim hâli değildir. Tam olarak ne zaman pe seçileceği, nesnenin belirli olup olmaması ve insan belirtip belirtmemesi gibi etkenlere bağlıdır. Bu seçimin ayrıntıları için doğrudan nesne belirteci pe başlıklı makaleye bak.
Kaçınılacak hatalar
- Gördüğün băiatului biçiminin her zaman “çocuğa” ya da her zaman “çocuğun” anlamına geldiğini düşünme. Bu biçim dau fiilinden sonra yönelme hâlinde, cartea isminden sonra ise tamlayan hâlindedir.
- Her hâl için farklı bir isim eki arama. Romencede yalın hâl ile belirtme hâli, tamlayan hâli ile yönelme hâli çoğunlukla ortak biçimler kullanır.
- Birine seslenirken tamlayan veya yönelme hâlini kullanma. Doğrudan hitap, Băiete, vino! örneğindeki gibi seslenme hâlini gerektirir ve genellikle virgülle ayrılır.
Băiete, vino! cümlesinde doğrudan hitabı hangi hâl gösterir?
- Yalın hâl
- Belirtme hâli
- Tamlayan hâli
- Seslenme hâli
Seslenme hâli doğrudan hitabı gösterir. Buradaki Băiete seslenme biçimidir, emir cümlesinin öznesi değildir.
Cümleyi tamamla: Îi dau ___ cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- băiatul
- băiatului
- băiete
- băieți
Băiatului alan kişiyi belirtir ve cui? (kime?) sorusuna cevap verir; bu yüzden yönelme hâlindedir.
Hangi cümlede băiatul yalın hâlde özne olarak kullanılmıştır?
- Băiatul citește cartea. (Çocuk kitabı okuyor.)
- Cartea băiatului este nouă. (Çocuğun kitabı yeni.)
- Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- Băiete, citește cartea! (Çocuk, kitabı oku!)
Băiatul citește cartea. cümlesinde băiatul öznedir, dolayısıyla yalın hâldedir. Diğer cümlelerde sahip olan, alan veya seslenilen kişi kullanılır.
Hangi cümlede băiatului alan kişiyi değil, sahip olan kişiyi belirtir?
- Cartea băiatului este nouă. (Çocuğun kitabı yeni.)
- Îi dau băiatului cartea. (Kitabı çocuğa veriyorum.)
- Băiatul citește cartea. (Çocuk kitabı okuyor.)
- Băiete, vino! (Çocuk, gel!)
cartea băiatului ifadesinde băiatului, al cui? (kimin?) sorusuna cevap verir ve tamlayan hâlindedir. Aynı görünür biçim, Îi dau băiatului cartea. cümlesinde yönelme hâlindedir.
Romencede isim hâlleriyle ilgili hangi ifade doğrudur?
- Yalın hâl ile belirtme hâli her zaman farklı isim ekleri alır.
- Tamlayan hâli ile yönelme hâli her zaman farklı isim ekleri alır.
- Aynı băiatului biçimi tamlayan veya yönelme hâlinde olabilir; hâli cümledeki görev belirler.
- Seslenme hâli her zaman özneyi gösterir.
Romencede tamlayan ve yönelme hâlleri çoğunlukla aynı biçimi kullanır. Sahiplik ilişkisi tamlayan hâlini, alan kişi ise yönelme hâlini gösterir.