Romencede nesnenin klitik zamirle ikilenmesi

Romencede aynı nesne çoğu zaman iki kez ifade edilir: kısa bir klitik fiilin yanında dururken tam bir isim veya zamir aynı nesneyi belirtir. Örneğin: Radu o sună pe Ioana. (Radu, Ioana'yı arıyor.) o klitiği ile pe Ioana öbeği aynı kişiye gönderimde bulunur ve aynı doğrudan nesne görevini taşır. Bu kalıba nesnenin klitik zamirle ikilenmesi denir.

Bir nesneyi ikileyip ikilememeye nasıl karar verirsin?

Önce tam nesnenin doğrudan mı, dolaylı mı olduğunu belirle. Ardından fiilden sonra mı geldiğine, yoksa fiilden önce mi yer aldığına bak. Klitiği nesnenin kişisine, cinsiyetine ve sayısına göre seç. Ardından gelen tam nesneden önceki klitik onu önceden belirtir; öne alınmış tam nesneden sonraki klitik ise onu tekrar eder. İkileme kendiliğinden gerçekleşmez, çünkü doğrudan ve dolaylı nesneler farklı koşullara uyar.

Nesneyle hangi klitik uyum sağlar?

Doğrudan nesnelerde belirtme hâli klitikleri, alıcı ve yararlanıcı bildiren dolaylı nesnelerde ise yönelme hâli klitikleri kullanılır. İnsan belirten tam doğrudan nesne biçimleri genellikle pe alırken tam yönelme hâli biçimleri pe almaz. Bu iki sistemde îi ve le klitikleri görülür. Bunların hâlini fiilin anlamı ile nesnenin görevine göre belirle.

• İnsan dışı üçüncü kişi nesnelerinde doğrudan nesne klitiği, ismin dil bilgisel cinsiyetine ve sayısına uyar: Văd romanul. Îl citesc. (Romanı görüyorum. Onu okuyorum.) Nötr bir isim tekilde eril, çoğulda ise dişil kalıba uyar.
• Yönelme hâli klitiği alıcıyı belirtir, cinsiyeti değil: Îi dau Mariei cartea. (Kitabı Maria'ya veriyorum.) Burada îi cinsiyet belirtmeyen tekil yönelme hâli klitiğidir; cartea ise doğrudan nesnedir.
• Îi, cinsiyet ayrımı yapmayan tekil yönelme hâli klitiği ya da eril/karma çoğul belirtme hâli klitiği olabilir. Le ise çoğul yönelme hâli klitiği ya da dişil/nötr çoğul belirtme hâli klitiği olabilir. Doğrudan nesneyi bulmak için pe cine? / ce?, dolaylı nesneyi bulmak için cui? diye sor.

Doğrudan nesne ne zaman ikilenir?

Fiil–nesne dizilimindeki nötr bir cümlede, belirli veya kimliği belli olan ve insan bildiren doğrudan nesne normalde pe alır ve kendisiyle uyumlu bir belirtme hâli klitiğini kuvvetle tercih eder. Tam bir cümlede şahıs zamirinin tam biçimi klitiği zorunlu kılar. Fiilden sonra gelen sıradan bir cansız cins isim ise normalde ne pe ne de ona uygun bir klitik alır. Canlılık, belirlilik, isim türü ve bilgi yapısına bağlı daha geniş seçim için doğrudan nesne işaretleyicisi pe dersine bak.

• Kimliği belli bir kişi veya özel ad için günümüzde tercih edilen kalıbı kullan: O chem pe Maria. (Maria'yı çağırıyorum.) / I-am văzut pe colegii mei. (İş arkadaşlarımı gördüm.) Klitik, fiilden sonra gelen tam nesneyi önceden belirtir.
• pe ile işaretlenen bir doğrudan nesne fiilden önce geldiğinde tekrarı kullan: Pe Mihai îl chem. (Mihai'yi çağırıyorum.) Öne alınmış nesne, kendisiyle uyumlu klitiği gerektirir.
• Tam bir cümlede şahıs zamirinin tam biçimiyle birlikte klitiği mutlaka kullan: Mă vede pe mine. (Beni görüyor.) / Le invită pe ele. (Onları davet ediyor.) Tam biçimler, fiilin yer almadığı Pe mine. (Beni.) gibi tek başına verilen cevaplarda klitiksiz kullanılabilir.
• Nötr kalıpta, fiilden sonra gelen sıradan bir cansız isme klitik ekleme: temel biçim Citesc articolul. (Makaleyi okuyorum.), Îl citesc articolul değildir. Başka bir bilgi yapısında klitik kullanılabilir, ancak bu temel fiil–nesne kalıbı değildir.
• Her pe kullanımının ikileme gerektirdiğini düşünme. İnsan belirten belirsiz veya olumsuz zamirler önemli istisnalardır: Am văzut pe cineva. (Birini gördüm.) / Nu am sunat pe nimeni. (Kimseyi aramadım.)

Dolaylı nesne ne zaman ikilenir?

Tam bir cümlede yönelme hâlindeki şahıs zamirinin tam biçimi bir yönelme hâli klitiği gerektirir. Fiilden önce gelen yönelme hâlindeki nesne de sıradan tekrar kalıbında klitik gerektirir. Fiilden sonra gelen ve insan alıcı bildiren bir isimde ikileme çoğu zaman tercih edilir. Fiilden sonra gelen cansız isim ise bunu gerektirmez.

• Yönelme hâlindeki tam zamir, doğrudan nesne işaretleyicisi pe'yi almaz: Îi explic ei problema. (Sorunu ona açıklıyorum.) Tam yönelme hâli için ei kullan, pe ea kullanma.
• İki nesne de klitikse yönelme hâli klitiğini belirtme hâli klitiğinden önce getir: Mi l-a trimis. (Onu bana gönderdi.) Bu ayrı bir klitik kümesidir, ama doğrudan ve dolaylı nesnenin yalnızca İngilizcedeki sözcük dizimine bakılarak seçilemeyeceğini gösterir.

Nesne ikilemesi ne zaman isteğe bağlıdır?

Buradaki kalıplar nötr, çağdaş standart Romenceye aittir. Fiilden sonra gelen ve kimliği belli olan insan doğrudan nesnenin ikilenmesi bazı bağlamlarda isteğe bağlıdır, ancak günümüz standart kullanımında kuvvetle tercih edilir. İkilemenin atlanması işaretli, edebî veya eskimiş gelebilir. Dolaylı nesnenin ikilenmesi, özellikle cansız olmak üzere fiilden sonra gelen bazı isimlerde isteğe bağlıdır. İnsan belirten alıcılarda ikilemeli biçim güçlü biçimde tercih edilir. Bilgi yapısı, isim türü ve kullanılan fiil son seçimi etkileyebilir. Tek bir kısa formülü bütün canlı nesneler için kural sayma.

Kaçınılacak hatalar

• Yalın hâldeki el veya ea biçimini sıradan kısa doğrudan nesne olarak kullanma. Tam zamir gerektiğinde Îl văd pe el. (Onu görüyorum.) veya O văd pe ea. (Onu görüyorum.) de.
• Yönelme hâlindeki bir alıcı doğrudan nesne işaretleyicisi pe'yi almaz: Îi dau Mariei cartea. (Kitabı Maria'ya veriyorum.) Alıcı için Mariei kullan, pe Maria kullanma.
• Belirli bir nesne öne alındığında klitiği atlama: Cartea o citesc. (Kitabı, onu okuyorum.) ve Prietenei îi scriu. (Arkadaşıma yazıyorum.) biçimlerini kullan.
• İnsan belirten her ismin fiilden sonra geldiğinde ikilemeyi zorunlu kıldığını düşünme. Kimliği belli insan isimlerinde günümüz dilindeki tercih güçlüdür; betimleyici kaynaklarda sınırlı bir seçime de yer verilir. Nötr öğrenme kalıbın olarak ikilemeli biçimi kullan.
• Klitiği yalnızca Türkçedeki anlama göre seçme. Îi, tekil yönelme hâli klitiği veya eril/karma çoğul doğrudan nesne klitiği olabilir; le ise çoğul yönelme hâli klitiği ya da dişil/nötr çoğul doğrudan nesne klitiği olabilir. Önce nesnenin görevini belirle.