Romencede emir kipi, hitap edilen kişiye doğrudan bir yönerge, davet veya rica iletir: Vino aici! (Buraya gel!) Romencede ikinci tekil ve çoğul kişi için ayrı biçimler vardır. Olumsuz tekil emir için özellikle kullanışlı bir kalıp bulunur: nu + başındaki a olmadan fiil.
Romencede kaç emir kipi biçimi vardır?
Romencede tu için, yani samimi olduğun tek bir kişiye hitap ederken kullanılan bir emir biçimi; voi için, yani birden fazla kişiye hitap ederken kullanılan başka bir biçim vardır. Dumneavoastră tek bir kişiye resmî olarak hitap etse de birden fazla kişiye hitap etse de çoğul biçimle kullanılır.
| Hitap | Olumlu | Olumsuz | Örneğin anlamı |
|---|---|---|---|
| tu | Cântă! | Nu cânta! | Şarkı söyle! / Şarkı söyleme! |
| voi | Cântați! | Nu cântați! | Şarkı söyleyin! / Şarkı söylemeyin! (birden fazla kişiye) |
| dumneavoastră | Cântați, vă rog! | Nu cântați, vă rog! | Lütfen şarkı söyleyin! / Lütfen şarkı söylemeyin! (resmî) |
| Özne belirtilmemiş | Vino! | Nu veni! | Özne, fiil biçiminden ve bağlamdan anlaşılır |
Emir kipinin birinci veya üçüncü kişiye özgü ayrı bir biçimi yoktur. Romence, başka kişileri de kapsayan bir öneri ya da emri şimdiki zaman dilek-şart kipiyle ifade edebilir. Örneğin: Să intrăm! (İçeri girelim!) Bu daha geniş kalıp için să ile şimdiki zaman dilek-şart kipine bak.
Olumlu emir kipi nasıl oluşturulur?
Voi için genellikle değiştirmeden şimdiki zamanın ikinci çoğul kişi biçimini kullan. Tu içinse fiile özgü olumlu emir biçimini kullan. Tekil emir, şimdiki zamanın üçüncü tekil kişi biçimiyle, ikinci tekil kişi biçimiyle ya da bunların hiçbiriyle aynı olabilir. Bu nedenle bütün fiillere tek bir ek uygulama.
| Mastar | Şimdiki zamanla karşılaştırma | Olumlu tu emri | Anlam |
|---|---|---|---|
| a cânta | tu cânți / el cântă | Cântă! | Şarkı söyle! |
| a lucra | tu lucrezi / el lucrează | Lucrează! | Çalış! |
| a merge | tu mergi / el merge | Mergi! | Git! |
| a dormi | tu dormi / el doarme | Dormi! | Uyu! |
| a scrie | tu scrii / el scrie | Scrie! | Yaz! |
| a vedea | tu vezi / el vede | Vezi! | Bak! / Gör! |
| a oferi | tu oferi / el oferă | Oferă! | Sun! |
| a hotărî | tu hotărăști / el hotărăște | Hotărăște! | Karar ver! |
Bu karşılaştırma yol gösterir, ancak bir dönüştürme kuralı değildir. A vedea dâhil bazı geçişli fiillerde emir kipi ikinci tekil kişi şimdiki zaman biçimiyle aynıdır (vezi). A merge gibi geçişsiz bir fiilde de iki biçim aynı olabilir (mergi). A trece gibi bir fiilin tekil emir biçimi kullanımına göre değişebilir: Treci acolo! (Şuraya geç!), ancak birinden başka bir kişinin karşıya geçmesine yardım etmesini isterken Trece-i strada! (Onu karşıya geçir!).
Olumsuz emir nasıl oluşturulur?
Tu için nu sözcüğünü mastarın başındaki a kaldırıldıktan sonra kalan biçimin önüne getir: a cânta biçiminden a kaldırılınca nu cânta elde edilir. Voi için nu sözcüğünü şimdiki zamanın ikinci çoğul kişi biçiminin önüne getir: cântați, nu cântați olur.
- A veni veya a hotărî gibi sözlük biçimiyle başla. Mastar, başında a bulunan biçimdir. Bu terimler için Romencede mastar ve sözlük biçimine bak.
- Olumsuz tekil emirde a sözcüğünü kaldır: a veni biçiminden veni, a hotărî biçiminden ise hotărî elde edilir.
- Bu biçimin önüne nu getir: Nu veni! (Gelme!) ve Nu hotărî! (Karar verme!).
- Voi veya resmî dumneavoastră için nu ile çoğul biçimi kullan: Nu veniți! (Gelmeyin!).
| Mastar | Olumlu tu emri | Olumsuz tu emri | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| a cânta | Cântă! | Nu cânta! | Olumsuz emir, mastarın başındaki a olmadan kurulur. |
| a merge | Mergi! | Nu merge! | Olumlu ve olumsuz biçimler farklıdır. |
| a fugi | Fugi! | Nu fugi! | Bu fiilde iki tekil biçim aynıdır. |
| a râde | Râzi! | Nu râde! | Olumsuz biçim nu râzi değildir. |
| a hotărî | Hotărăște! | Nu hotărî! | Mastara dayanan olumsuz biçimde î harfini koru. |
Hangi düzensiz biçimleri ezberlemelisin?
Sık kullanılan bazı fiillerin olumlu tekil emirleri özel biçimlere sahiptir. Olumsuz tekil emirleri yine genel nu + başındaki a olmadan mastar kalıbını izler. Aşağıdaki çoğul biçimler hem voi hem de resmî dumneavoastră için standarttır. A fi fiili çoğulda da düzensizdir.
| Fiil | Olumlu tu emri | Olumsuz tu emri | Olumlu voi / resmî | Olumsuz voi / resmî |
|---|---|---|---|---|
| a fi (olmak) | fii! | nu fi! | fiți! | nu fiți! |
| a face (yapmak) | fă! | nu face! | faceți! | nu faceți! |
| a veni (gelmek) | vino! | nu veni! | veniți! | nu veniți! |
| a duce (taşımak veya götürmek) | du! | nu duce! | duceți! | nu duceți! |
| a zice (söylemek) | zi! | nu zice! | ziceți! | nu ziceți! |
| a avea (sahip olmak) | ai! | nu avea! | aveți! | nu aveți! |
| a se duce (gitmek) | du-te! | nu te duce! | duceți-vă! | nu vă duceți! |
Fii ile nu fi arasındaki ayrımı koru: Fii calm! (Sakin ol!), ancak Nu fi zgomotos! (Gürültücü olma!). Olumsuz fi biçiminde, olumlu fii biçimindeki iki i yerine tek i bulunur. Olmaması gereken durumu anlatan tamamlayıcıyı seç. Vino / nu veni ve du-te / nu te duce çiftleri de düzensiz olumlu emir ile mastara dayanan olumsuz emir arasındaki bu önemli karşıtlığı gösterir.
Kısa zamirler nereye gelir?
Olumlu emir kipinde vurgusuz nesne zamiri veya dönüşlü zamir fiilden sonra gelir ve kısa çizgiyle fiile bağlanır: Îmbracă-te! (Giyin!), Ajută-mă! (Bana yardım et!) ve Amintește-ți! (Hatırla!). Olumsuz emir kipinde ise zamir nu ile fiilin arasına gelir: Nu te îmbrăca! (Giyinme!), Nu mă ajuta! (Bana yardım etme!) ve Nu-ți aminti! (Hatırlama!).
| Kalıp | Olumlu | Olumsuz | Konum |
|---|---|---|---|
| Dönüşlü tu | Du-te! | Nu te duce! | Dönüşlü zamir olumlu emirde fiilden sonra, olumsuz emirde ise fiilden önce gelir. |
| Dönüşlü voi | Duceți-vă! | Nu vă duceți! | Çoğul dönüşlü zamir her iki kalıpta da vă biçimindedir. |
| Doğrudan nesne | Ajută-mă! | Nu mă ajuta! | Zamirin fiile göre konumu değişir. |
| Yönelme hâli + doğrudan nesne | Arată-mi-l! | Nu mi-l arăta! | Yönelme hâlindeki klitik önce gelir; olumlu biçimde kısa çizgiler klitik grubunu gösterir. |
| Yönelme hâlinde dönüşlü zamir | Amintește-ți! | Nu-ți aminti! | Olumsuz biçim, daha açık olan nu îți dizisiyle de yazılabilir. |
Dönüşlü bir fiil emir kipinde de dönüşlü anlamını korur: du-te, yalın du biçiminin farklı bir yazımı değil, a se duce fiilinin emir kipidir. Olumsuz emirde zamiri fiilden sonraya taşıma. Du-te, duceți-vă veya zi-i gibi olumlu birleşimlerde kısa çizgiyi atlama. Sistemin tamamı için Romencede dönüşlü zamirlere bak.
Bir ricayı nasıl daha dolaylı ifade edebilirsin?
Emir kipi tek başına ne kaba ne de kibardır. Sıradan bir yönergeyi, daveti, uyarıyı veya kesin bir emri ifade edebilir. Konuşanların ilişkisi, tonlama, ortam ve te rog ya da vă rog gibi ifadeler cümlenin etkisini belirler. Tanımadığın biriyle konuşurken veya hizmet aldığın bir ortamda şimdiki zaman dilek-şart kipiyle kurulan bir rica çoğu zaman uygun bir seçimdir.
| Durum | Romence | Doğal Türkçe |
|---|---|---|
| Samimi rica | Vino aici, te rog. | Lütfen buraya gel. |
| Dilek-şart kipiyle samimi rica | Te rog să vii aici. | Lütfen buraya gel. |
| Resmî rica | Vă rog să intrați. | Lütfen içeri girin. |
| Resmî olumsuz rica | Vă rog să nu așteptați aici. | Lütfen burada beklemeyin. |
| Tarafsız kamusal yönerge | Nu atingeți exponatele. | Sergilenen eserlere dokunmayın. |
Să ile kurulan dilek-şart yapısı, cümlenin doğrudan bir emirden çok rica gibi duyulmasını sağlar; ancak tek başına cümleyi otomatik olarak kibarlaştırmaz. Vă rog să intrați, vă rog ifadesi ve resmî hitap nedeniyle resmîdir. Yalın Intrați! ise uygun bir bağlamda son derece doğal olabilir. Dumneavoastră için kibar hitap zamirlerine, bağlam ve dil düzeyinin rolü için tarafsız, resmî ve konuşma dilindeki Romenceye bak.
Kaçınılacak hatalar
- Nu sözcüğünden sonra mastar işareti a kullanma: Nu a cânta! değil, Nu cânta! yaz.
- Samimi olduğun tek bir kişiye hitap ederken olumsuz emir yerine sıradan bir şimdiki zaman cümlesi kullanma: Nu veni! "Gelme!" anlamında bir emirdir; Nu vii ise anlamı bağlama göre değişen bir şimdiki zaman biçimidir.
- Her olumlu tekil emrin tu veya el / ea için kullanılan şimdiki zaman biçimiyle aynı olduğunu varsayma. Mergi, cântă, vezi ve düzensiz vino biçimlerini karşılaştır.
- Olumlu emirde dönüşlü klitiği fiilden önce, olumsuz emirde ise fiilden sonra kullanma: Îmbracă-te! de, ancak Nu te îmbrăca! de.
- Fii ile nu fi biçimlerini yalnızca başına nu getirilen aynı biçim gibi düşünme. Olumlu ve olumsuz biçimlerin ikisi de standarttır, ancak birbirinden farklıdır.
Tek bir arkadaşına "Buraya gelme!" demek için hangi cümleyi kullanırsın?
- Nu vii aici!
- Nu veni aici!
- Nu veniți aici!
- Nu a veni aici!
Samimi olduğun tek bir kişiye olumsuz emir verirken nu ile başındaki a kaldırılmış mastarı kullan: a veni, Nu veni! olur. Nu vii şimdiki zaman biçimidir; nu veniți birden fazla kişiye veya resmî olarak tek bir kişiye hitap eder; nu a veni ise mastar işareti a sözcüğünü yanlış biçimde korur.
A face (yapmak) fiilinin olumlu tekil emir biçimi hangisidir?
- faci
- faceți
- face
- fă
A face fiilinin standart olumlu tekil emir biçimi fă! olur. Faci şimdiki zamanın ikinci tekil kişi, face üçüncü tekil kişi biçimidir; faceți ise çoğul veya resmî emir biçimidir.
Samimi olduğun tek bir kişiye "Giyin!" nasıl dersin?
- Îmbracă-te!
- Te îmbracă!
- Îmbracă te!
- Îmbracă-ți!
Dönüşlü klitik olumlu emirden sonra gelir ve fiile kısa çizgiyle bağlanır: Îmbracă-te! Diğer seçeneklerde klitik olumsuz emirdeki konuma getirilmiş, gerekli kısa çizgi atlanmış veya belirtme hâlindeki dönüşlü -te yerine yönelme hâlindeki -ți kullanılmıştır.
Hangi çift a se duce (gitmek) fiilinin olumlu ve olumsuz tekil emir biçimlerini verir?
- Te du / nu du-te
- Duci-te / nu te duci
- Du-te / nu te duce
- Duce-te / nu te duceți
Olumlu emirde dönüşlü klitik düzensiz du biçimine eklenir: Du-te! Olumsuz emirde ise başındaki a kaldırılmış duce biçimi kullanılır ve klitik nu ile fiilin arasına girer: Nu te duce!
Hangi cümle dilek-şart yapısıyla kurulmuş resmî bir ricadır?
- Te rog să intri.
- Intrați!
- Vă rog să intrați.
- Intră, vă rog!
Vă rog să intrați, resmî vă rog ifadesini să ve çoğul/resmî intrați biçimiyle birleştirir. Te rog să intri samimi bir ricadır; diğer iki seçenekte ise soruda istenen dilek-şart yapısı yerine emir kipi kullanılır.