Romencede dönüşlü bir zamir özneye gönderme yapar: Ana se vede în oglindă. (Ana aynada kendini görüyor.) Klitik adı verilen kısa dönüşlü biçim, hâle göre değişir. Belirtme hâlindeki se doğrudan nesne görevindedir. Yönelme hâlindeki își dolaylı katılımcı, yararlanan kişi ya da iyelik sahibi rolünü gösterir.
Belirtme hâli ile yönelme hâli arasında nasıl seçim yaparsın?
Doğrudan nesne özneye gönderme yaptığında belirtme hâlindeki dönüşlü klitiği kullan. Özne dolaylı katılımcı, yararlanan kişi veya iyelik sahibi olduğunda yönelme hâlindeki dönüşlü klitiği kullan. Romencedeki hâl soruları seçim yapmana yardım eder: doğrudan nesne için pe cine? (kimi?), yönelme hâli için cui? (kime?).
| Görev | Üçüncü kişi klitiği | Örnek | Klitiğin katkısı |
|---|---|---|---|
| Doğrudan nesne, belirtme hâli | se | Ana se vede. (Ana kendini görüyor.) | Doğrudan görülen kişi Ana'dır. |
| Dolaylı nesne veya yararlanan kişi, yönelme hâli | își | Ana își cumpără o carte. (Ana kendine bir kitap alıyor.) | Kitap Ana için satın alınıyor. |
| İyelik sahibi, yönelme hâli | își | Ana își spală mâinile. (Ana ellerini yıkıyor.) | Bu cümlede mâinile (eller) Ana'ya aittir. |
- Ana se spală. (Ana kendini yıkıyor.) ile Ana își spală mâinile. (Ana ellerini yıkıyor.) cümlelerini karşılaştır. İkinci cümlede mâinile doğrudan nesnedir; își ise bu ellerin kime ait olduğunu gösterir.
- Birinci ve ikinci kişide dönüşlü klitikler, karşılık gelen kısa kişi zamiri biçimleriyle aynıdır: mă, te, ne, ve vă. Üçüncü kişi biçimleri hâle göre ayrılır: belirtme hâlindeki dönüşlü se ve yönelme hâlindeki dönüşlü își.
- Romence biçimi yalnızca Türkçe çeviriye bakarak seçme. Biçim, cümledeki görevine ve fiilin anlamına bağlıdır.
Kişi ve sayı biçimleri nelerdir?
Dönüşlü klitiklerin belirtme hâli ve yönelme hâli için ayrı dizileri vardır. Üçüncü kişide bu dizilerin hiçbiri eril ile dişili ayırmaz; aynı biçim hem tekil hem çoğul için kullanılır.
| Kişi ve sayı | Belirtme hâli klitiği | Tam belirtme biçimi | Yönelme hâli klitiği | Tam yönelme biçimi |
|---|---|---|---|---|
| Birinci tekil kişi | mă | pe mine | îmi | mie |
| İkinci tekil kişi | te | pe tine | îți | ție |
| Üçüncü tekil kişi | se | pe sine | își | sieși |
| Birinci çoğul kişi | ne | pe noi | ne | nouă |
| İkinci çoğul kişi | vă | pe voi | vă | vouă |
| Üçüncü çoğul kişi | se | pe sine | își | sieși |
Birinci ve ikinci kişide tam biçimler, dönüşlü görevde kullanılan sıradan kişi zamirleridir: Mă văd pe mine. (Kendimi görüyorum.) Üçüncü kişide belirtme hâli için pe sine, yönelme hâli için sieși kullanılır. El se vede pe sine. (O kendini görüyor.) ile El își promite sieși o pauză. (O kendine bir mola sözü veriyor.) cümlelerini karşılaştır.
Tam biçimler vurgu veya açıklık sağlayabilir ve bir edattan sonra gelebilir: Se gândește la sine. (Kendisi hakkında düşünüyor.) Üçüncü kişi biçimleri pe sine ve sieși cinsiyete ya da sayıya göre değişmez. DOOM3, sie biçimini de sieși biçiminin bir değişkesi olarak kaydeder.
Dönüşlü klitik nereye gelir?
Klitiğin yerini fiil biçimi belirler. Çekimli fiil zamanı taşır ve özneyle uyum gösterir. Güncel temel kalıplarda klitik çekimli fiilden veya yardımcı fiilden önce, să sonrasında ya da olumlu emirden sonra gelir.
| Fiil biçimi | Konum | Belirtme hâli örneği | Yönelme hâli örneği |
|---|---|---|---|
| Şimdiki zaman veya başka bir basit çekimli biçim | Çekimli fiilden önce | Se vede în oglindă. (Aynada kendini görüyor.) | Își spală mâinile. (Ellerini yıkıyor.) |
| Birleşik geçmiş zaman | Yardımcı fiilden önce | S-a văzut în oglindă. (Aynada kendini gördü.) | Și-a spălat mâinile. (Ellerini yıkadı.) |
| va ile gelecek zaman | Gelecek zaman yardımcı fiilinden önce | Se va vedea în oglindă. (Aynada kendini görecek.) | Își va spăla mâinile. (Ellerini yıkayacak.) |
| Şimdiki zaman istek kipi | să sonrasında | Vrea să se vadă în oglindă. (Aynada kendini görmek istiyor.) | Vrea să-și spele mâinile. (Ellerini yıkamak istiyor.) |
| Olumlu emir | Fiilden sonra ve kısa çizgiyle bağlı | Privește-te în oglindă! (Aynada kendine bak!) | Spală-ți mâinile! (Ellerini yıka!) |
- Ünlüyle başlayan bir yardımcı fiilden önce se ve își, bitişen s- ve și- biçimlerine girer: s-a ve și-a. Bunlar yeni kişi biçimleri değil, klitik ile yardımcı fiilin birleşimidir.
- Hem açık yazılan să își spele hem de bitişik să-și spele biçimi kabul edilir. Yazım farkı anlamı değiştirmez.
- Diğer çekimsiz biçimlerde klitik fiilden sonra bağlanabilir; DOOM3'teki cumpărându-și (kendisi için satın alırken) buna örnektir.
Gerçek dönüşlü, karşılıklı ve sözlüksel kullanımlar nasıl ayrılır?
Klitik tek başına anlamı her zaman belirlemez. Özneye, cümlenin geri kalanına ve fiil kalıbına birlikte bak.
| Kullanım | Klitiğin işlevi | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek dönüşlü kullanım | Özne kendine yönelik bir eylem yapar ve doğrudan nesne özneye gönderme yapar. | Mara se vede în oglindă. (Mara aynada kendini görüyor.) |
| Karşılıklı kullanım | Çoğul veya bağlanmış bir özne karşılıklı bir eylem yapar. Ek bir karşılıklılık ifadesi bu yorumu açıkça gösterebilir. | Mara și Ioana se ajută una pe alta. (Mara ile Ioana birbirlerine yardım ediyor.) |
| Sözlüksel dönüşlü kullanım | Klitik, kendisi anlamına gelen sıradan bir nesne gibi çalışmak yerine fiil kalıbının parçasıdır. Daha geniş kalıplar için Romencede dönüşlü fiiller başlıklı makaleye bak. | Mă gândesc la examen. (Sınavı düşünüyorum.) |
| Yönelme hâlinde karşılıklı kullanım | Çoğul bir özneyle yönelme hâli klitiği karşılıklı bir eylem anlatabilir. Bağlam veya ek bir ifade bu yorumu açıkça gösterebilir. | Își scriu mesaje. (Birbirlerine mesaj yazıyorlar.) |
Kaçınılacak hatalar
- Doğrudan dönüşlü nesne için își kullanma: Ana kendini görüyorsa Ana se vede de, Ana își vede deme. Yalnızca își vede mâinile ifadesinde mâinile doğrudan nesneyse ve eller Ana'ya aitse bu kullanım doğrudur.
- Dönüşlü bir alıcı veya iyelik sahibi için se kullanma: Ana își cumpără o carte ve Ana își spală mâinile cümlelerinde yönelme hâli klitiği gerekir.
- se biçimini öznenin cinsiyeti veya sayısıyla uyumlu hâle getirmeye çalışma. El se vede, Ea se vede, Ei se văd ve Ele se văd yazılır; klitik hep se olarak kalır.
- Klitiği sıradan bir şimdiki zaman fiilinden sonra koyma: Se vede yaz, Vede-se yazma. Fiilden sonra bağlanma, olumlu emir gibi biçimlerde görülür: Privește-te!
- sine ve sieși biçimlerini sıradan özne zamirleri sayma. Bunlar nesne ya da edatlı ifade olarak kullanılan tam dönüşlü biçimlerdir; özne başka bir yerde belirtilir veya cümleden anlaşılır.
Ana ___ vede în oglindă cümlesini doğrudan nesne görevinde hangi üçüncü kişi dönüşlü klitiği tamamlar?
- își
- se
- îi
- sieși
Ana hem özne hem görülen kişidir; doğrudan nesne görevini belirtme hâlindeki dönüşlü klitik se üstlenir: Ana se vede în oglindă.
Radu'nun kendi ellerini yıkadığını anlatan cümleyi seç.
- Radu se spală mâinile.
- Radu spală-și mâinile.
- Radu îi spală mâinile.
- Radu își spală mâinile.
Mâinile doğrudan nesnedir ve bu eller Radu'ya aittir. İyelik rolü yönelme hâlindeki dönüşlü klitik își gerektirir: Radu își spală mâinile.
El se vede ___ în oglindă cümlesini hangi tam dönüşlü belirtme biçimi tamamlar?
- pe sine
- sieși
- pe el
- sinei
Üçüncü kişide tam dönüşlü belirtme biçimi pe sine olur. se klitiği fiilin yanında kalırken pe sine vurgu veya açıklık katabilir.
Dönüşlü klitiğin birleşik geçmiş zamandaki standart konumunu kullanan cümle hangisidir?
- A văzut-se în oglindă.
- Se a văzut în oglindă.
- S-a văzut în oglindă.
- Văzut s-a în oglindă.
Birleşik geçmiş zamanda se, a yardımcı fiilinden önce gelir ve ona s-a biçiminde bağlanır: S-a văzut în oglindă.
Mara și Ioana se ajută una pe alta cümlesindeki se ne anlatır?
- Dişil tekil bir özne
- Yönelme hâlinde bir iyelik sahibi
- Düşünme fiilinin sözlüksel anlamı
- Karşılıklılık anlamı
Bağlanmış çoğul özne ve una pe alta ifadesi karşılıklılık yorumunu açıkça gösterir: Mara ile Ioana birbirlerine yardım eder.