Romencede aynı cümlede nu ile başka bir olumsuz sözcük genellikle birlikte kullanılır: Nu vede nimic. (O hiçbir şey görmüyor.) Bu iki olumsuz biçim tek bir olumsuz anlam verir. Buna olumsuzluk uyumu denir; İngilizcede iki olumsuzluğun birbirini götürebildiği örüntüden farklıdır.
Romencede olumsuzluk uyumu nasıl işler?
Nu sözcüğünü çekimli fiilden önce tut ve diğer olumsuz sözcüğü, cümledeki dil bilgisel görevinin ve bilgi yapısının gerektirdiği yere koy.
| Olumsuz sözcük | Kullanım | Yansız örnek | Doğal anlam |
|---|---|---|---|
| nimeni | kişi | Nu răspunde nimeni. | Kimse cevap vermiyor. |
| nimic | nesne, eylem veya durum | Nu aud nimic. | Hiçbir şey duymuyorum. |
| niciun/nicio | tekil bir isimden önce | Nu am niciun mesaj. | Hiçbir mesajım yok. |
| niciodată | zaman: hiçbir zaman | Nu întârzie niciodată. | O hiç geç kalmaz. |
| nicăieri | yer: hiçbir yerde | Nu găsesc nicăieri cheia. | Anahtarı hiçbir yerde bulamıyorum. |
Nimeni ve nimic bağımsız zamirlerdir; niciun ve nicio ise bir isimden önce gelir. Kişi ile nesne ayrımı, hâl biçimleri ve bağımsız niciunul/niciuna dizisi için olumsuz zamirler konusuna bak.
Olumsuz sözcük fiilden önce geldiğinde ne değişir?
Olumsuz sözcüğün fiilden sonra gelmesi çoğu zaman yansız sözcük dizimidir. Fiilden önce gelmesi de dil bilgisi açısından doğrudur ve genellikle o sözcüğü konu ya da odak hâline getirir. Her iki dizilişte de nu çekimli fiilden önce kalır.
| Konum | Örnek | Bilgi yapısındaki etki |
|---|---|---|
| Çekimli fiilden sonra | Nu vine nimeni. | Cümle, kimsenin gelmediğini yansız biçimde bildirir. |
| Çekimli fiilden önce | Nimeni nu vine. | Cümle, konu olan “hiç kimse” ile başlar. |
| Çekimli fiilden sonra | Nu am cumpărat nimic. | Nesne, yeni olumsuz bilgi olarak sunulur. |
| Çekimli fiilden önce | Nimic nu mă oprește. | “Hiçbir şey” anlamındaki özne başa alınarak odaklanır. |
| Çekimli fiilden sonra | Nu întârzie niciodată. | Zaman zarfı, yansız fiil grubunun ardından gelir. |
| Çekimli fiilden önce | Niciodată nu întârzie. | Zaman zarfı güçlü biçimde öne çıkarılır. |
- Olumsuz bir sözcüğü başa aldığında nu sözcüğünü çıkarma: kastedilen anlam için Nimeni a răspuns değil, Nimeni nu a răspuns kullan.
- Olumsuz bir sözcüğün başa alınması cümleyi kendiliğinden resmî ya da edebî yapmaz. Bu, temelde bilginin sırasıyla ilgili bir seçimdir; vurgunun gücünü bağlam belirler.
- Aynı yerleşim mantığı olumsuzlanan cümlenin içinde geçerlidir. Birden fazla cümle içeren bir yapıda her olumsuz sözcüğün kapsamını açık tut.
Olumsuz bir cümlede klitikler nereye gelir?
Vurgusuz nesne zamiri, yani klitik, fiilin yanında ve normal konumunda kalır. Çekimli fiille kurulan yaygın kalıplarda sıra nu + klitik + fiil biçimindedir: Nu îi răspund nimănui. (Kimseye cevap vermiyorum.)
| Kalıp | Örnek | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Olumsuz fiil + doğrudan nesne klitiği | Nu îl văd. | nu, îl klitiğinden ve fiilden önce gelir. |
| Olumsuz fiil + yönelme hâli klitiği + olumsuz sözcük | Nu îi răspund nimănui. | îi klitiği nu sözcüğünden sonra kalır; nimănui olumsuz anlamı pekiştirir. |
| Olumsuz fiil + insan belirten doğrudan nesne | Nu văd pe nimeni. | pe nimeni kullanılır; bu yansız kalıpta ona karşılık gelen bir doğrudan nesne klitiği zorunlu değildir. |
| Başa alınmış olumsuz özne + yönelme hâli klitiği | Nimeni nu îi răspunde. | Başa alma öznenin konumunu değiştirir, ancak nu yine klitikten ve fiilden önce gelir. |
Birleşik zamanda nu ile klitik yardımcı fiilden önce gelir: Nu i-am spus nimic. (Ona hiçbir şey söylemedim.) Bu nedenle nu yalnızca ortacın önüne yerleştirilmez. Nesne klitiklerinin genel yerleşimi ayrı bir konudur; ilgili makale yayımlandığında nesne zamirlerinin konumu konusuna bak.
Bir cümlede kaç olumsuz sözcük bulunabilir?
Romence aynı cümlede birkaç olumsuz sözcüğü birleştirebilir ve bunların tümü yine tek bir olumsuz yorum oluşturur: Nimeni nu spune nimic. (Kimse hiçbir şey söylemiyor.) Bunu İngilizce tarzı bir aritmetik işlem gibi yorumlama: Bu birleşim, birinin bir şey söylediği anlamına gelmez.
- Kişiyi ve nesneyi belirten olumsuz sözcükler birlikte kullanılabilir: Nimeni nu vede nimic. (Kimse hiçbir şey görmüyor.)
- Olumsuz belirleyici, önüne geldiği isimle uyum gösterir: Niciun student nu a lipsit. (Hiçbir erkek öğrenci devamsızlık yapmadı.) ve Nicio studentă nu a lipsit. (Hiçbir kadın öğrenci devamsızlık yapmadı.)
- Bağımsız niciunul/niciuna biçiminden sonra isim gelmez: Niciunul nu a venit. (Hiçbiri gelmedi.)
- nici sözcüğünün olumsuz bağlamadaki daha geniş kullanımları için nici ve olumsuz bağlama konusuna bak.
Romencedeki olumsuzluk uyumu Türkçeye nasıl aktarılır?
Her olumsuz sözcüğü tek başına çevirmek yerine Romence cümlenin bütününü çevir. Nu am niciun motiv. cümlesi “Hiçbir nedenim yok” veya “Herhangi bir nedenim yok” anlamına gelir; iki olumsuz öğenin birbirini götürdüğü anlamına gelmez. Benzer biçimde Nu merge nicăieri. cümlesi “O hiçbir yere gitmiyor”, Nimeni nu știe nimic. cümlesi de “Kimse hiçbir şey bilmiyor” demektir.
Hangi yazım ve dil düzeyi seçimleri yansızdır?
- Olumsuz zamirsel belirleyici olduklarında güncel ve bitişik yazılan niciun ile nicio biçimlerini kullan: niciun mesaj, nicio problemă. Yansız çağdaş standart Romencede bu biçimler bitişik yazılır.
- nici un veya nici o biçimlerini yalnızca nici zarf görevindeyken ve un/o, N-am nici un bilet, nici două. (Ne bir biletim var ne de iki.) örneğindeki gibi bağımsız bir tanımlık ya da sayı sözcüğü olduğunda ayrı yaz.
- Kısaltılmamış Nu am văzut pe nimeni ve Nu am văzut nimic biçimleri hem konuşmada hem yazıda yansızdır. Konuşma dilindeki ses düşmesi N-am văzut pe nimeni biçimini ortaya çıkarabilir; olumsuzluk uyumu kalıbı ve anlam değişmez.
- Konuşan kişi zaman zarfını öne çıkarmak istediğinde Niciodată nu întârzie gibi başa alınmış biçimler çağdaş dilde olağan seçimlerdir. Vurguyu bağlama göre değerlendir; bu kullanım farklı bir zaman ya da lehçe değildir.
Kaçınılacak hatalar
- nimeni, nimic veya niciun zaten olumsuz göründüğü için nu sözcüğünü çıkarma: Nu vine nimeni, Nu văd nimic ve Nu am niciun motiv kullan.
- İngilizcedeki çift olumsuzluk mantığını kopyalama. Romencedeki olumsuzluk uyumu normalde olumlu değil, tek bir olumsuz anlam verir.
- Fiilden sonraki yansız konumu zorunlu sanma. Nu vine nimeni ve Nimeni nu vine cümlelerinin ikisi de dil bilgisi açısından doğrudur; ikincisi nimeni sözcüğünü öne çıkarır.
- Birleşik zamanda klitiği ortacın arkasına koyma: nu ve i öğelerinin am yardımcı fiilinden önce geldiği Nu i-am spus nimic biçimini kullan.
- Bir kişi için nimic, bir nesne için de nimeni kullanma. Kişi için Nu văd pe nimeni, nesne için Nu văd nimic de.
Hangi cümle “Kimse cevap vermiyor” anlamına gelir?
- Nimeni răspunde.
- Nu răspunde nimeni.
- Nu răspunde nimic.
- Răspunde nimeni nu.
Nu răspunde nimeni cümlesinde nu çekimli fiilden önce kalır ve kişi için nimeni kullanılır. Diğer seçeneklerde ya nu eksiktir, ya nesne bildiren zamir kullanılmıştır ya da sözcük dizimi yanlıştır.
Bu alıştırmadaki yansız dizilişe göre, hangi cümlede olumsuz nesne fiilden sonra gelir?
- Nimic nu văd.
- Nu nimic văd.
- Nu văd nimeni.
- Nu văd nimic.
Fiilden sonra gelen yansız nesne nimic biçimidir: Nu văd nimic. Nimic nu văd olumsuz nesneyi odaklamak için başa alır; nimeni ise kişiyi belirtir.
Hangi cümlede olumsuz özne başa alınmış ve olumsuzluk uyumu korunmuştur?
- Nimeni nu a venit.
- Nimeni a venit.
- Nu nimeni a venit.
- A venit nu nimeni.
Nimeni nu a venit cümlesinde nimeni öznesi başa alınır, ancak nu çekimli yardımcı fiil a önündeki yerini korur. Özneyi başa almak nu sözcüğünün çıkarılmasına izin vermez.
Cümleyi tamamla: Nu ___ răspund nimănui.
- mă
- îl
- îi
- o
a răspunde fiili yönelme hâlinde bir alıcı gerektirir; bu nedenle doğru klitik îi olur: Nu îi răspund nimănui. Klitik nu ile çekimli fiil arasında kalır, nimănui ise olumsuz alıcıyı belirtir.
Hangi çift aynı temel olumsuz anlama, ancak farklı bilgi dizilişine sahiptir?
- Nu vine nimeni. / Nimeni nu vine.
- Nu vine nimeni. / Nimeni vine.
- Vine nimeni nu. / Nu nimeni vine.
- Nu vine nimic. / Nimeni nu vine.
İlk çiftteki iki cümle de kimsenin gelmediğini anlatır. İlk cümlede olumsuz özne yansız dizilişle fiilden sonra gelir; ikinci cümlede ise nimeni konu olarak başa alınır.