Romencede geçmiş zaman ortacı

Romencedeki geçmiş zaman ortacı, birleşik zamanlarda ve edilgen ya da sıfat işlevli söz öbeklerinde kullanılan çekimsiz bir fiil biçimidir. Am făcut tema. (Ödevimi yaptım.) cümlesindeki ikinci sözcüktür; burada făcut, a face (yapmak) fiilinin ortacıdır.

Romencede geçmiş zaman ortacı nasıl oluşturulur?

Kısa mastardan başla ve sonundaki eki, o fiilin aldığı ortaç ekiyle değiştir. -e ile biten fiillerde birden fazla ek mümkün olduğundan her fiilin ortacını ayrı ayrı öğren.

1. Fiilin, a işaretini de içeren sözlük biçimini belirle: a lucra (çalışmak).
2. Mastar işareti a'yı kaldır ve sondaki eki belirle: lucra, -a ile biter.
3. Fiilin ortacını kullan; kalıp öngörülemiyorsa biçimin tamamını kontrol et: a lucra -> lucrat.
4. Etken birleşik zamanda ortacı temel biçiminde tut; yalnızca sıfat işlevinde ya da edilgen bir yapıda kullanıldığında uyuma girmesine izin ver.

Bunlar yararlı oluşum gruplarıdır; her fiil gövdesinin değişmeden kalacağı anlamına gelmez. Yazım ya da gövde değişiklikleri görülebilir: a vedea, văzut; a face, făcut; a spune ise spus olur.

-e ile biten fiilleri öğrenmek neden özellikle önemlidir?

-e ile biten fiillerin ortaçları -ut, -s veya -t ile bitebilir. Yalnızca mastarın yazılışına bakarak hangi biçimi seçmen gerektiğini güvenilir biçimde anlayamazsın. Ortacı fiille birlikte öğren.

Doğru biçimin seçimi basit bir yazım alıştırması değil, sözcüksel bir konudur: a scrie -> scris ve a rupe -> rupt fiillerinin ikisi de -e ile biter, ama ortaçları farklı ekler alır. a spune -> spus örneğinde olduğu gibi bazı ünsüzler veya ünlüler de değişebilir.

Hangi yaygın ortaçları ezberlemelisin?

Özellikle temel fiillerde ve gövdesi belirgin biçimde değişen yapılarda, sık kullanılan ortaçları her fiilin sözlük bilgisinin bir parçası olarak öğren.

Yeni bir fiile aşina değilsen sözlükten ya da güvenilir bir fiil çekimi kaynağından yararlanabilirsin. Her fiile -at ekleyerek ortaç oluşturma: a merge fiilinin ortacı mers, a face fiilinin ortacı ise făcut biçimindedir.

Etken birleşik zamanda ne olur?

Etken birleşik zamanda kişi ve sayı bilgisini yardımcı fiil taşır, geçmiş zaman ortacı ise değişmeden kalır. Romencede birleşik geçmiş zamanda a avea fiilinin bir biçimini ortaçla birlikte kullan.

Ortaç, să fi venit (gelmiş olmak) ve aș fi venit (gelmiş olurdum) gibi diğer etken birleşik biçimlerde de değişmez. Bir kadın Ea a venit, bir grup için de Ele au venit denir; özne dişil ya da çoğul diye venită veya venite kullanılmaz.

Ortaç ne zaman uyuma girer?

Ortaç, sıfat işlevinde veya edilgen bir yapının parçası olarak kullanıldığında uyuma girer. Bu durumda Romencede sıfat uyumu kalıplarında olduğu gibi ismin ya da dil bilgisel öznenin cinsiyetine ve sayısına uyar.

Edilgen bir yapıda kullanılan a fi yardımcı fiili bu uyumu ortadan kaldırmaz: mesajul a fost scris (mesaj yazıldı) ile mesajele au fost scrise (mesajlar yazıldı) biçimlerini karşılaştır. Ortaç, de edatından sonra gelen işi yapana göre değil, edilgen özneye göre uyuma girer.

Ortaç, sıfat veya isim gibi kullanılabilir mi?

Evet. Bir ortaç sıradan bir sıfata dönüşebilir, bir sıfat da isim gibi kullanılabilir. Örneğin un fost coleg (eski bir erkek iş arkadaşı), o fostă colegă (eski bir kadın iş arkadaşı), foști colegi (eski erkek iş arkadaşları) ve foste colege (eski kadın iş arkadaşları) uyumu gösterir. Belirli tanımlık ve çoğul biçim taşıyan foștii ise eski üyeler veya kişiler anlamına gelebilir.

Sözcüksel sıfat kullanımı etken birleşik fiilden farklıdır: a fost, "idi" veya "oldu" anlamına gelirken un fost coleg içindeki fost, "eski" demektir. Her ortaç sıfat ya da isim olarak aynı sıklıkta kullanılmaz; bu kullanımları ilgili sözcükle birlikte öğren.

Olumsuzluk ve klitikler ortacın çevresinde nasıl yerleşir?

Etken birleşik zamanı olumsuz yapmak için nu sözcüğünü yardımcı fiil grubunun önüne getir: Nu am văzut filmul. (Filmi görmedim.) Bazı ortaçlar ne- ön ekini de alarak necunoscut (bilinmeyen) ve nevăzut (görülmemiş) gibi bağımsız, sıfat işlevli biçimler oluşturur. Bu sözcüksel bir özelliktir ve her fiilde kullanılamaz.

Vurgusuz nesne klitikleri genellikle yardımcı fiilden önce gelir; dişil tekil o ise çoğunlukla ortacı izler: l-am văzut (onu gördüm), am văzut-o (onu gördüm) ve nu l-am văzut (onu görmedim). Kısa çizgiler sözcükler arasındaki sıkı bağı gösterir; ortacı değiştirmez.

Kaçınılacak hatalar

• -e ile biten her fiilin öngörülebilir bir ortaç eki olduğunu varsayma. a cere -> cerut, a merge -> mers, a scrie -> scris ve a rupe -> rupt biçimlerini karşılaştır.
• Edilgen ya da sıfat işlevli bir söz öbeğinde eril tekil biçimi kendiliğinden kullanma: scrisoarea a fost scrisă de, scrisoarea a fost scris deme.
• Etken birleşik zamandaki ortacı özneyle uyuma sokma: Ele au venit de, Ele au venite deme.
• Birleşik zamanda nu sözcüğünü ortacın arkasına koyma: am plecat nu değil, nu am plecat kullan.