Romencedeki geçmiş zaman ortacı çekimsiz bir fiil biçimidir. Dil bilgisel kişiyi, örneğin “ben” veya “sen” bilgisini, göstermez ve tek başına zaman kuramaz. Romencede birleşik zamanlarda, edilgen yapılarda ve sıfat işlevli söz öbeklerinde kullanılır. Örneğin: Am făcut tema. (Ödevimi yaptım.) Buradaki făcut, a face (yapmak) fiilinin ortacıdır.
Romencede geçmiş zaman ortacı nasıl oluşturulur?
Fiilin sözlük biçimiyle başla. a işaretinden sonra gelen mastar ekini belirle, ardından o fiilin ortaç ekini kullan. -e sınıfında birden fazla ortaç eki vardır; bu yüzden her fiilin biçimini ayrı öğren.
- Fiilin, a işaretini de içeren sözlük biçimini belirle: a lucra (çalışmak).
- Mastar işareti olan a’yı kaldır ve sondaki eki belirle: lucra, -a ile biter.
- Fiilin ortacını kullan: a lucra -> lucrat. Kalıp öngörülemiyorsa biçimin tamamını kontrol et.
- Etken birleşik zamanda ortacı temel biçiminde tut. Sıfat işlevinde ya da edilgen bir yapıda kullanıldığında isim veya özneyle uyuma sok.
Mastar eki, ikinci sütundaki yaygın ortaç eklerine işaret eder. Örneklerde tam mastar ile ortacı karşılaştır.
| Mastar eki | Yaygın ortaç eki | Örnekler |
|---|---|---|
| -a | -at | a lucra -> lucrat (çalışmak); a cânta -> cântat (şarkı söylemek) |
| -ea | -ut | a vedea -> văzut (görmek); a apărea -> apărut (ortaya çıkmak) |
| -e | -ut, -s veya -t | a cere -> cerut (istemek); a merge -> mers (gitmek); a rupe -> rupt (yırtmak) |
| -i | -it | a dormi -> dormit (uyumak); a veni -> venit (gelmek) |
| -î | -ât | a coborî -> coborât (aşağı inmek); a urî -> urât (nefret etmek) |
Bazı fiillerde yazım veya gövde de değişir. Örnekler arasında a vedea -> văzut, a face -> făcut ve a spune -> spus vardır.
-e fiillerinin ortaçlarını neden ayrı ayrı öğrenmelisin?
-e ile biten fiillerin ortaçları -ut, -s veya -t ile bitebilir. Yalnızca mastarın yazılışına bakarak hangi biçimi seçmen gerektiğini güvenilir biçimde anlayamazsın. Ortacı fiille birlikte öğren.
| Mastar | Ortaç | Anlam |
|---|---|---|
| a începe | început | başlamak |
| a cere | cerut | istemek |
| a merge | mers | gitmek |
| a scrie | scris | yazmak |
| a râde | râs | gülmek |
| a rupe | rupt | yırtmak, kırmak |
| a fierbe | fiert | kaynamak, kaynatmak |
Ortacı yalnızca yazımdan çıkaramazsın. a scrie ve a rupe fiillerinin ikisi de -e ile biter, ancak ortaçları farklı ekler alır: scris ve rupt. a spune -> spus örneğinde olduğu gibi bazı gövdeler de değişir.
Hangi yaygın ortaçları ezberlemelisin?
Sık kullanılan her ortacı mastarıyla birlikte öğren; özellikle de gövde değişiyorsa.
| Mastar | Geçmiş zaman ortacı | Örnek |
|---|---|---|
| a fi (olmak) | fost | Am fost acasă. (Evdeydim.) |
| a avea (sahip olmak) | avut | Am avut timp. (Vaktim vardı.) |
| a face (yapmak) | făcut | Ai făcut cafea. (Kahve yaptın.) |
| a vedea (görmek) | văzut | A văzut filmul. (Filmi gördü.) |
| a merge (gitmek) | mers | Am mers pe jos. (Yürüyerek gittim / gittik.) |
| a spune (söylemek, anlatmak) | spus | Mi-a spus adevărul. (Bana gerçeği söyledi.) |
| a scrie (yazmak) | scris | Am scris mesajul. (Mesajı yazdım.) |
| a pune (koymak) | pus | Au pus masa. (Sofrayı kurdular.) |
| a lua (almak) | luat | Am luat trenul. (Trene bindim.) |
| a da (vermek) | dat | I-am dat cartea. (Kitabı ona verdim.) |
Bilmediğin bir fiilin ortacını sözlükten veya güvenilir bir çekim kaynağından kontrol et. Her fiile -at ekleyerek ortaç oluşturma: a merge fiilinin ortacı mers, a face fiilinin ortacı ise făcut biçimindedir.
Etken birleşik zamanda ne olur?
Etken birleşik zamanda kişi ve sayı bilgisini yardımcı fiil taşır, geçmiş zaman ortacı ise değişmez, yani aynı biçimde kalır. Romencede birleşik geçmiş zamanda a avea fiilinin bir biçimini ortaçla birlikte kullan.
| Özne | a veni ile biçim | Anlam |
|---|---|---|
| eu | am venit | Ben geldim |
| ea | a venit | O geldi |
| noi | am venit | Biz geldik |
| ei | au venit | Onlar geldi |
| ele | au venit | Onlar geldi |
Ortaç, să fi venit (gelmiş olmak) ve aș fi venit (gelmiş olurdum) gibi diğer etken birleşik biçimlerde de değişmez. Dişil veya çoğul öznelerle de venit olarak kalır: Ea a venit ve Ele au venit. Etken birleşik biçimde venită veya venite kullanma.
Ortaç ne zaman uyuma girer?
Ortaç, sıfat işlevinde veya edilgen bir yapının parçası olarak kullanıldığında uyuma girer. Romencede sıfat uyumu kalıplarında olduğu gibi nitelediği ismin ya da edilgen öznenin cinsiyetine ve sayısına uyar.
| Kullanım | Örnek | Değişen unsur |
|---|---|---|
| Etken birleşik zaman | Ana a scris scrisoarea. (Ana mektubu yazdı.) | scris değişmeden kalır |
| Sıfat | o scrisoare scrisă (yazılmış bir mektup) | scrisă dişil tekildir |
| Edilgen, tekil | Scrisoarea a fost scrisă de Ana. (Mektup Ana tarafından yazıldı.) | scrisă, scrisoarea ile uyuma girer |
| Edilgen, çoğul | Scrisorile au fost scrise de Ana. (Mektuplar Ana tarafından yazıldı.) | scrise dişil çoğuldur |
Edilgen bir yapıda kullanılan a fi yardımcı fiili bu uyumu ortadan kaldırmaz: mesajul a fost scris (mesaj yazıldı) ile mesajele au fost scrise (mesajlar yazıldı) biçimlerini karşılaştır. Ortaç, de edatından sonra gelen işi yapana göre değil, edilgen özneye göre uyuma girer.
Ortaç, sıfat veya isim gibi kullanılabilir mi?
Evet. Bir ortaç sıradan bir sıfata dönüşebilir, bir sıfat da isim gibi kullanılabilir. fost sıfatı cinsiyete ve sayıya göre biçim değiştirir.
| Cinsiyet ve sayı | fost biçimi | Söz öbeği ve anlamı |
|---|---|---|
| Eril tekil | fost | un fost coleg (eski bir erkek iş arkadaşı) |
| Dişil tekil | fostă | o fostă colegă (eski bir kadın iş arkadaşı) |
| Eril çoğul | foști | foști colegi (eski iş arkadaşları; eril çoğul) |
| Dişil çoğul | foste | foste colege (eski iş arkadaşları; dişil çoğul) |
Belirli tanımlık ve çoğul biçim taşıyan foștii, eski üyeleri ya da daha genel olarak bir gruptan ayrılmış kişileri belirtebilir. fost sıfatı, çekimli fiil biçimi a fost ile aynı işlevde değildir. Fiil biçimi “idi” veya “oldu” anlamına gelir; fost sözcüğü un fost coleg içinde “eski” demektir. Her ortaç sıfat ya da isim olarak aynı sıklıkta kullanılmaz; bu kullanımları ilgili sözcükle birlikte öğren.
Olumsuzluk ve klitikler ortacın çevresinde nasıl yerleşir?
Etken birleşik zamanı olumsuz yapmak için nu sözcüğünü yardımcı fiil grubunun önüne getir: Nu am văzut filmul. (Filmi görmedim.) Bazı ortaçlar ne- ön ekini de alarak necunoscut (bilinmeyen) ve nevăzut (görülmemiş) gibi bağımsız, sıfat işlevli biçimler oluşturur. Bu biçimler tek tek sözcüklere özgüdür ve her fiilde bulunmaz.
Nesne klitikleri, fiile sıkıca bağlanan kısa ve vurgusuz zamir biçimleridir. Genellikle yardımcı fiilden önce gelirler; dişil tekil o ise çoğunlukla ortacı izler: l-am văzut (onu gördüm), am văzut-o (onu gördüm) ve nu l-am văzut (onu görmedim). Kısa çizgi her klitiği yanındaki fiil biçimine bağlar; ortacı değiştirmez.
Kaçınılacak hatalar
- -e ile biten her fiilin öngörülebilir bir ortaç eki olduğunu varsayma. a cere -> cerut, a merge -> mers, a scrie -> scris ve a rupe -> rupt biçimlerini karşılaştır.
- Edilgen ya da sıfat işlevli bir söz öbeğinde eril tekil biçimi kendiliğinden kullanma: scrisoarea a fost scrisă de, scrisoarea a fost scris deme.
- Etken birleşik zamandaki ortacı özneyle uyuma sokma: Ele au venit de, Ele au venite deme.
- Birleşik zamanda nu sözcüğünü ortacın arkasına koyma: nu am plecat kullan, am plecat nu kullanma.
Hangi mastar ve geçmiş zaman ortacı eşleştirmesi doğrudur?
- a scrie -> scriat
- a merge -> mers
- a vedea -> vedat
- a hotărî -> hotărut
A merge fiilinin ortacı mers biçimindedir. Diğer standart eşleştirmeler a scrie -> scris, a vedea -> văzut ve a hotărî -> hotărât biçimleridir.
Cümleyi tamamla: Noi am ___ la birou. (Ofiste çalıştık.)
- lucrut
- lucrit
- lucrs
- lucrat
a lucra fiili -a ile biter ve ortacı lucrat biçimindedir. Özne bilgisini am yardımcı fiili taşır; ortaç noi için değişmez.
Hangi cümlede etken birleşik geçmiş zamanda değişmeyen bir ortaç kullanılmıştır?
- Ea a venit ieri.
- Ea a venită ieri.
- Ea a venite ieri.
- Ea a venit-a ieri.
a venit yapısında üçüncü tekil kişi bilgisini a yardımcı fiili taşır ve venit değişmeden kalır. Özne dişil olsa da etken birleşik zamandaki ortaç dişil biçime girmez.
Hangi cümle "Mektuplar Ana tarafından yazıldı" anlamına gelir?
- Scrisorile au scris de Ana.
- Scrisorile a fost scrise de Ana.
- Scrisorile au fost scrise de Ana.
- Scrisorile au fost scris de Ana.
Edilgen yapı au fost ve ortaçla kurulur; scrise, dişil çoğul scrisorile ile uyuma girer. de edatından sonra gelen işi yapan kişi uyumu belirlemez.
Hangi cümle, olumsuz bir birleşik zaman yerine sıfat olarak olumsuz bir ortaç kullanır?
- Nu am cunoscut persoana.
- Persoana este necunoscută publicului.
- Am necunoscut persoana.
- Persoana nu cunoscută publicului.
Necunoscută, “bilinmeyen” anlamına gelen sıfat işlevli bir biçimdir ve dişil tekil persoana ile uyuma girer. Nu am cunoscut yapısında nu birleşik zamanı olumsuz yapar. Diğer iki cümle standart bir olumsuz yapı oluşturmaz.