Romencede -a ile biten fiiller şimdiki zamanda iki temel kalıbı izler: biri -ez- almayan, diğeri -ez-/-eaz- alan kalıptır. Cânt în fiecare zi. (Her gün şarkı söylerim.) ile Lucrez acasă. (Evde çalışırım.) cümlelerini karşılaştır.
-a ile biten bir fiilin şimdiki zamanı nasıl oluşturulur?
Önce fiilin -ez unsurunu almayan kalıba mı, yoksa -ez alan kalıba mı uyduğunu belirle; ardından o kalıbın kişi ve sayı eklerini getir. Yalnızca mastar ekine bakarak hangi kalıbın kullanılacağını çıkaramazsın. Bu nedenle temel şimdiki zaman biçimlerini mastarla birlikte öğren; cântez veya lucr biçimlerini yalnızca a cânta ya da a lucra mastarlarından çıkarmaya çalışma.
| Kalıp | Öğrenmen gerekenler | Örnek |
|---|---|---|
| -ez-/-eaz- olmadan | Gövde ve şimdiki zaman ekleri | a cânta -> cânt, cânți, cântă (şarkı söylemek) |
| -ez-/-eaz- ile | Gövde, araya giren unsur ve ekler | a lucra -> lucrez, lucrezi, lucrează (çalışmak) |
-ez almayan kalıp nasıl işler?
-ez almayan temel kalıpta şimdiki zaman ekleri genellikle -Ø, -i, -ă, -ăm, -ați, -ă biçimindedir. Üçüncü tekil ve üçüncü çoğul kişi biçimleri aynıdır: el cântă ve ei cântă.
| Kişi | a cânta (şarkı söylemek) | Türkçe |
|---|---|---|
| eu | cânt | şarkı söylerim |
| tu | cânți | şarkı söylersin |
| el / ea | cântă | o şarkı söyler |
| noi | cântăm | şarkı söyleriz |
| voi | cântați | siz şarkı söylersiniz (çoğul) |
| ei / ele | cântă | onlar şarkı söyler |
| -ez almayan yararlı alt kalıp | Örnek fiil | Dikkat edilecek şimdiki zaman biçimleri |
|---|---|---|
| Gövdesi ünsüz + r veya l ile biten fiiller | a intra (girmek) | intru, intri, intră; intrăm, intrați, intră |
| Gövdesi bir ünlüden sonra -i ile biten fiiller | a încuia (kilitlemek) | încui, încui, încuie; încuiem, încuiați, încuie |
| Bazı fiillere özgü yazım kalıpları | a întârzia (geç kalmak) | întârzii, întârzii, întârzie; întârziem, întârziați, întârzie |
| Yaygın bir -ua kalıbı | a continua (devam etmek) | continui, continui, continuă; continuăm, continuați, continuă |
-ez alan kalıp nasıl işler?
-a ile biten birçok fiilde -ez-/-eaz- unsuru, eu, tu, el / ea ve ei / ele kişi biçimlerinde ekten önce gelir. noi ve voi biçimlerinde ise genellikle yalın gövdeye -ăm ve -ați eklenir: lucrăm, lucrați.
| Kişi | a lucra (çalışmak) | Türkçe |
|---|---|---|
| eu | lucrez | çalışırım |
| tu | lucrezi | çalışırsın |
| el / ea | lucrează | o çalışır |
| noi | lucrăm | çalışırız |
| voi | lucrați | siz çalışırsınız (çoğul) |
| ei / ele | lucrează | onlar çalışır |
| Gövde türü | Örnek fiil | Şimdiki zaman biçimleri |
|---|---|---|
| Sıradan ünsüz gövdesi | a dansa (dans etmek) | dansez, dansezi, dansează; dansăm, dansați, dansează |
| Gövdesi c ile biten fiiller | a parca (park etmek) | parchez, parchezi, parchează; parcăm, parcați, parchează |
| Gövdesi -i ile biten fiiller | a copia (kopyalamak) | copiez, copiezi, copiază; copiem, copiați, copiază |
Gövde c veya g ile bittiğinde ünsüz sesini korumak için ch veya gh yaz; bu yazımlar e önünde kullanılır: parchez, parcez değil. a copia gibi fiillerin üçüncü kişi biçimleri -iază ile yazılır; birinci çoğul kişi biçimi ise copiem olur. Bu yazım ve gövde özelliklerini fiille birlikte öğren.
Şimdiki zaman hangi anlamlarda kullanılır?
- O anda süren bir eylem için kullan: Lucrez acum. (Şimdi çalışıyorum.) Romencede bu biçim hem o anda süren eylemleri hem de genel veya alışılmış eylemleri anlatabilir.
- Bir alışkanlık veya düzenli etkinlik için kullan: Cântăm în fiecare duminică. (Her pazar şarkı söyleriz.)
- Şu anki bir durum veya değişmeyen bir gerçek için kullan: Locuiește în Cluj. (Cluj'da yaşıyor.)
- Yakın gelecekteki bazı planlar için kullan: Mâine intrăm la ora opt. (Yarın saat sekizde içeri giriyoruz.)
Özne düşürülebilir mi?
Evet. Fiil biçimi ve bağlam özneyi belli ettiğinde Romencede eu, tu, el, ve diğer özne zamirleri sıkça düşürülür: Lucrez acasă. (Evde çalışıyorum.) Karşıtlık veya vurgu için zamiri kullan: Eu lucrez, dar ea dansează. (Ben çalışıyorum, ama o dans ediyor.)
Olumsuz cümle nasıl kurulur?
nu sözcüğünü çekimli fiilin, yani zaman bildiren ve özneyle uyum gösteren fiilin hemen önüne koy: Nu cânt azi. (Bugün şarkı söylemiyorum.) Özne düşürüldüğünde de fiil aynı kişi bilgisini taşır.
| Olumlu | Olumsuz | Anlam |
|---|---|---|
| Lucrezi aici. | Nu lucrezi aici. | Burada çalışırsın / çalışmazsın. |
| Ana cântă. | Ana nu cântă. | Ana şarkı söyler / söylemez. |
| Parcăm aici. | Nu parcăm aici. | Buraya park ederiz / etmeyiz. |
Soru nasıl sorulur?
Romencede evet-hayır sorusu için özel bir yardımcı fiil gerekmez. Sıradan fiil biçimini koru; konuşurken soru tonlaması, yazarken soru işareti kullan: Lucrezi mâine? (Yarın çalışıyor musun?)
- Özne zamiri karşıtlık veya vurgu belirtebilir: Tu cânți? (Sen mi şarkı söylüyorsun?)
- Soru sözcüğünü cümlenin başına getir: Unde lucrezi? (Nerede çalışıyorsun?)
- Türkçedeki mi/mı gibi ayrı bir soru eki ekleme. Birinin Romence şarkı söyleyip söylemediğini sormak için Cânți în română? de.
Kaçınılacak hatalar
- -ez unsurunu bütün -a fiillerine ekleme: cânt, cântez değil, a cânta fiilinin doğru biçimidir.
- Gereken bir fiilden -ez unsurunu çıkarma: lucrez, "çalışırım" anlamına gelir; lucr şimdiki zaman biçimi değildir.
- -ez unsurunun her kişide yer aldığını düşünme: lucrăm ve lucrați doğrudur; lucrezăm ve lucrezați değildir.
- Diğer çekim gruplarını ve düzensiz fiilleri ayrı tut. -ea, -e, -i veya -î ile biten fiiller kendi gruplarına özgü kalıpları izler. a fi ve a avea gibi düzensiz fiillerin ayrı çekimleri vardır.
Hangi çift, yaygın bir -a fiilinin şimdiki zamanda -ez- almayan biçimlerinden oluşur?
- cânt, cânți
- lucrez, lucrezi
- copiez, copiezi
- parchez, parchezi
A cânta, -ez almayan kalıbı izler: cânt ve cânți. Diğer çiftler -ez alan kalıptadır.
Soruyu tamamla: Tu ___ mașina aici?
- parcă
- parcați
- parchezi
- parchez
a parca fiilinin ikinci tekil kişi biçimi parchezi olur. Yazımda c, sesini korumak için ch biçimine dönüşür; bu değişim e önünde görülür.
"Her gün çalışırız" anlamındaki cümleyi seç.
- Noi lucrez în fiecare zi.
- Noi lucrăm în fiecare zi.
- Noi lucrează în fiecare zi.
- Noi lucrați în fiecare zi.
a lucra fiilinin birinci çoğul kişi biçimi lucrăm olur ve -ez- içermez. lucrează üçüncü kişi, lucrați ise ikinci çoğul kişi biçimidir.
Hangi cümle "Ana evde şarkı söyler" anlamına gelir?
- Ana cântez acasă.
- Ana cântați acasă.
- Ana cântăm acasă.
- Ana cântă acasă.
Ana üçüncü tekil kişidir; bu nedenle a cânta fiili cântă biçimini alır. cântez, cântați ve cântăm başka kişilere veya kalıplara aittir.
Yeni bir -a fiilinin -ez- alıp almadığını nasıl öğrenmelisin?
- Yalnızca mastar ekine bakıp -ez- seçmek.
- Mastarı temel şimdiki zaman biçimleriyle birlikte öğrenmek.
- Altı kişinin tümünde aynı biçimi kullanmak.
- -ez- unsurunu her -a fiiline eklemek ve gerekirse daha sonra çıkarmak.
Mastardaki -a eki şimdiki zaman kalıbını göstermez. Fiili birinci tekil, üçüncü tekil ve birinci çoğul kişi gibi temel biçimleriyle birlikte öğren.